EDEBİYATNAME

Türk Dili ve Edebiyatı Kaynak Sitesi

DEYİMLER

 

DEYİMLER

 

        Kelime topluluklarının meydana getirdiği anlama deyim denir. Deyimlerin ana unsuru,bir durum ifadesi taşımalarıdır.Bu sebeple kullanışlarında dikkatli olmak gerekir.Deyimlerin,atasözleri ve fıkra-hikayeler olmak üzere iki büyük kaynağı vardır.

Deyimler, dört gramer yapısından oluşmaktadır:

1-  Tek bir kelimeden ibaret olup, semantik manasına göre dikkate alınarak.

2-  Bileşil fiillerin kendisinden önce gelen kelimeye karşı elde ettiği hakimiyetle.

3-  İsmin fiile hakim oluşuyla.

4-  Her iki öğenin eşit oranda kalıplaşmasıyla meydana gelir.

 

      Deyimlerin ana karakterini anlamak için cümle içindeki kullanılışlarına dikkat etmek gerekir. Yukarıda sıralanan nitelikler göz önüne alınarak, deyimlerin gruplandırılması şöyle yapılabilir:

 

1-ALAY VE EĞLENME MAKSADIYLA YAPILAN DEYİMLER:

a-  Tasviri olup fiil karakteri taşımadan kullanılanlar:   

    Örnek:  Ayran budalası

b-  Bir hüküm ifade edip atasözü değerine ulaşanlar:   

    Örnek:  Atı alan Üsküdar'ı geçti

c-  Hikaye karakteri gösterenler:  

    Örnek:  Hoppala

d-  Fiilin hakim olduğu deyimler:  

    Örnek:  Akıldan yana züğürt olmak

 

2-HİKAYE DEYİMLERİ:

a-Tasviri mahiyette olanlar:  

    Örnek:  Adet yerini bulsun

b-Dua mahiyetinde olanlar:    

    Örnek:  Bereket versin

c-Hitap olarak kullanılanlar    

    Örnek:  Ayol

d-Üzüntüyü,eseflenmeyi ifade edenler:   

    Örnek:  Ah…aksi şeytan

e-Konuşmayı devam ettirmek amacıyla kullanılanlar:   

    Örnek:  Ha,ne diyordum

f-Teselli mahiyetinde kullanılanlar:    

    Örnek:  Adam sen de

 

3-TASVİRİ NİTELİKTE DEYİMLER:

a-Tasviri olanlar:    

    Örnek:  Kuyu anası

b-Fiilin hakim olduğu deyimler:    

    Örnek:  Alçak gönüllü olmak

 

4-MÜBALAĞA DEYİMLERİ:

a-Tasviri mahiyette olanlar:    

    Örnek:  Ağzı açık kalmak

b-Alay ve eğlenme ihtiva edenler:    

    Örnek:  Dananın kuyruğunu koparmak

c-Küçümseme,tahkir ve ihtar unsurlarını içine alanlar:    

    Örnek:  Yüreğinde dağ açılmak

 

5-DUA DEYİMLERİ:

a-Nezaket ve iltifat unsurlarının hakim olduğu dua deyimleri:    

    Örnek:  Allah bir arada kocatsın

b-Vecize mahiyetinde olan dua deyimleri:    

    Örnek:  Nemrut'un ateşini Hz.İbrahim'e gülzar eden Allah,sizin de yaktığınız ateşi bize selamet nuru etsin.

c-İstihza yollu söylenen ve dalkavukluk çeşnisi ile bulunan deyimler:    

    Örnek:  Allah akıl versin,çok yaşa

d-Allah'a şükür anlamında yapılan deyimler:     

    Örnek:  Hamdolsun,bin şükür.

e-Büyü,tılsım bozmak veya yapmak için kullanılan deyimler:    

    Örnek:  Üzerliksin hevasın,her dertlere devasın
 

 

6-İLTİFAT,DALKAVUKLUK,YALTAKLANMA VE SEVGİ DEYİMLERİ:

a-Saray çevresinde padişah ve diğer devlet ricalini tasvir,takdir ve dalkavukluk için kullanılan deyimler: 

    Örnek:  Devletli, efendizadem

b-Sevgiliye veya yaranılmak istenen kimseye karşı kullanılan hitap deyimleri:  

    Örnek:  A canım,canımın içi,ciğerimin köşesi,elmasım

c-Sevgiliyi veya yaltaklık edileni tasvir için kullanılanlar:  

    Örnek:  Afeti can,gazali rana,hokka gibi ağızlı,kiraz gibi dudaklı

d-Sevilen veya yaranılmak istenen şahsa söylenen,fiilin hakim olduğu deyimler:  

    Örnek:  Keremin arpa tarlası gibi yanmak

e-Aşırı bir alçakgönüllülük veya kendini küçültmekle yapılan dalkavukluklar,yalvarmalar,dua mahiyetinde olanlar:
    Örnek: 
Bağışlayınız,af buyurunuz,Allah ömürler versin

 

7-BEDDUALAR:

a-Uzuvlar üzerine yapılan beddualar:   

    Örnek:  Ağzı kurusun, burnu kırılsın, elleri yumurcaktan kopsun

b-Soyut anlam taşıyanlar:    

    Örnek:  Adı batsın, Aklı kurusun

c-Vasıtalı Beddualar:    

    Örnek:  Ziftin pekini ye

d-Alay yollu beddualar:  

    Örnek:  Deli diyenin tepesi delinsin, iki gözün bir delikten fırlasın

 

8-İHTAR MAHİYETİNDE DEYİMLER:

a-Tek kelimeden ibaret olanlar:    

    Örnek:  Savul, yıkıl v.b.

b-Soyut anlam taşıyanlar:     

    Örnek:  Hanya’yı Konya'yı haddini bildiririm.

c-Uzuvlara dayanılarak yapılan ihtarlar:   

    Örnek:  Ağzını düzelt, dilini tut

d-Vasıtalı ihtarlar:    

    Örnek:  Eşek sudan gelinceye kadar dövmek

 

9-KÜFÜR VE HAKARET DEYİMLERİ:

a-Tek kelime halinde olan, içinde tasviri, soyutluk ve hafif bir şekilde kıyaslama unsurları bulunan küfür ve hakaret deyimleri:    

    Örnek:  Alık, balkabağı, marsık, kınamsık

b-Tek kelime halinde olan fiili hakaret deyimleri:   

    Örnek:  Zıbarmak, kudurtmak

c-Birden fazla kelimeli fiili hakaret deyimleri:   

    Örnek:  Boyundan büyük işe kalkışmak

d-Tasvir unsuru hakim olanlar:    

    Örnek:  Ayran budalası, düz taban, çenesi düşük

e-Hayvanlardan yararlanılarak yapılan ve herif gibi kelimelerle beraber kullanılan ağır küfür ve hakaret deyimleri:
    Örnek: 
Ağanın beygiri, kılkuyruk herif, köpoğlu v.b.

 

10-SEDAYI TAKLİDEN MEYDANA GELEN DEYİMLER:
        Bu deyimler, doğadaki tabii ses taklitleriyle yapıldıkları gibi anlamsız kelimelerin yan yana gelmesiyle de meydana gelebilirler. Bunlarda amaç, tasvir ettikleri semantik manadır. Söz konusu ses taklidi bir kelimeyle açıklanır.

Örnek:  Bıcı bıcı yapmak.


        Yukarıda deyimlerinin ve atasözlerinin gramer ve fonetik açıdan sahip oldukları özellikler sıralanmıştır. Şimdi bu iki türün birbirleriyle olan ilişkilerini gözden geçirmeye çalışacağız.

Deyimlerin Atasözlerinden farkı şöyle özetlenebilir:

1-Deyimler kavram ve durum bildirirler.

2-Deyimlerin mecazlı anlamı vardır.

3-Deyimlerin öyküsü, efsanesi ve kaynağı genellikle vardır.

4-Deyimleri anlatım kalıbı olarak görebiliriz.

5-Deyimlerde kesin hüküm, öğüt, yol göstericilik yoktur. Bu yüzden genel kural oluşturmazlar.

Not: Atasözleri için de yukarıda belirtilen açıklamaların tersi geçerlidir.

Deyimler ile atasözlerinin benzer tarafları şunlardır:

1-Her ikisinde de kelimelerde mecaz, istiare ve kinaye vardır.

2-Kelime dizilişleri değiştirilemez.

3-Sözdeki kelimelerin eş anlamlısını kelimenin yerine koymak olumlu bir sonuç vermez, sözü bozar.

4-Biçim yönünden birbirlerine benzerler.

 

Yusuf ALTINSOY / Türk Edebiyatı- Dil ve Anlatım Öğrt.    www.edebiyatname.com

Ziyaretçiler

5789658
Bugün
Dün
Bu Hafta
Geçen Hafta
Bu Ay
Geçen Ay
Toplam
80
5041
8611
5746188
86307
108942
5789658

İP'niz: 3.93.74.227
Server Time: 2019-11-19 00:51:39

Arama