EDEBİYATNAME

Paylaşmak yücelmektir...

TÜRKÇE TESTLER

EDEBİYAT TESTLERİ

SİTE İÇİ ARAMA

FİİLLER (EYLEMLER)

 

EYLEMLER - FİİLLER

  *  İş, oluş, durum ve hareketi zaman ve kişi kavramlarına bağlayarak anlatan sözcüklerdir.

  *  Her eylemde bir hareketlilik anlamı, bir zaman anlamı, bir de kişi anlamı vardır.

  *  Sonuna “–mek,-mak”  ekleri getirilebilen tüm sözcükler eylemdir.

 

UYARI:Eş görevli yani cümledeki kullanılışına göre hem ad hem de eylem olabilen eşsesli sözcüklere dikkat etmek gerekir.

 

Örn:       Yere düşünce yüzünü yüzdü.

               Kendisine gül verince yüzü güldü.

 

Filler üçe ayrılır:

 

a)Kılış Fiilleri: Nesne alabilen eylemlerdir. Yani eylemden etkilenen varlık vardır. Kılış fiilleri, “neyi,kimi” sorularına cevap verebilen fiillerdir.

Örnek:       Ezdi.           Sevdi.          Geçmiş. 

 

b) Durum Fiilleri: Nesne almayan eylemlerdir. Yani eylemden etkilenen varlık yoktur. Durum fiilleri, “neyi,kimi” sorularına cevap veremeyen fiillerdir.

Önek:    Oturdu.            Uyumuş.        Geliyor           

 

c) Oluş Fiilleri: Dışarıdan hiçbir müdahale olmadan kendi kendine oluşan eylemlerdir. Oluş fiilleri genellikle aşamalı olarak bir halden başka bir hale dönüşen durumları anlatan fiillerdir.

Örnek:    Sarardı.            Morarıyor.            Çürüyecek.

 

YAPI BAKIMINDAN FİİLLER

 

A) Basit Fiiller:Hiçbir yapım eki almamış ve hiçbir sözcükle birleşmemiş fiillerdir. 

Örnek:   yap-, kır-, konuş-, unut-, sor- …

 

NOT  : Basit fiillerin çekim eki alması onları türemiş fiil yapmaz.

Örnek:  İçtik.       Bulamamıştın.       Düşüyormuşuz.

 

B) Türemiş Fiiller:  İsim ya da fiil kök veya gövdelerine yapım eklerinden herhangi birinin eklenmesiyle oluşturulan türetilmiş fiillerdir.

Örnek:   Sulamış:  su – la-                    İçirdi:  iç – ir-

               Yazdıracak: yaz - dır-            Seviniyor: sev – in-

 

NOT :Kelimenin köküne eklenerek anlamını değiştiren ekler yapım ekleridir. Örneğin; “su” kelimesi basit bir madde ismi iken “sula-” kelimesi  “-la” eki ile bir eylemin adı olmuştur. Yani yapım eki sözcüğü basit olmak tan çıkarıp türemiş hale getirmiştir.

 

C) Bileşik Fiiller :  En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Birleşik fiiller üçe ayrılır:

 

1) Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiiller:Bir isimle “etmek, eylemek, olmak, kılmak, buyurmak…” gibi yardımcı fiilin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir.

Örnek: hasta olmuş, hissettiler,  yardım edecekti, emir buyurdular

 

2) Anlamca kaynaşmış, kalıplaşmış birleşik fiiller: En az iki sözcüğün bir araya gelerek kalıplaşmasıyla oluşurlar. Deyimler bu gruba girer. Genellikle sözcükler anlamını yitirip tamamen başka bir anlam ifade eder.

Örnek:   gözden düştü,   kulağına çalınmış,   kitabına uyduruyordu.

 

3) Kurallı birleşik fiiller:İki fiilin belirli kurallara göre bir araya gelmesiyle oluşan birleşik fiillerdir. Kurallı birleşik fiiller dörde ayrılır:

 

 

a) Yeterlilik Fiili: Fiile “-ebilmek” yeterlilik fiilinin getirilmesiyle yapılır. Gücü yetebilme, işi yapmaya muktedir olma anlamı vardır. Olumsuzunda ise “bilmek” fiili düşer. Sadece “-e” sesi kalır.

 

Örnek:     * Bu suyu içebiliyor. (İçmeye gücüm yetiyor.)

                 * Bu yoldan gidebilmiş.  (Gitmeye gücüm yetmiş.)

                     * Bu adamı dövemem.  (Dövmeye gücüm yetmez.)

                 * Bu değneği kıramayacak.  (Kırmaya gücüm yetmeyecek)

 

b) Süreklilik Fiili:Fiile “-ekalmak, -egelmek, -edurmak” tezlik fiillerinin getirilmesiyle yapılır. İşin henüz bitmediğini, hala devam ettiğini anlatır.

 

Örnek:     * Kazayı gören adam bakakaldı.

                 * Bu olaylar yıllardır böyle süregelir.

                 * Sen yazadur ben hemen geliyorum.

 

c) Tezlik Fiili:  Fiile “-ivermek” tezlik fiilinin getirilmesiyle yapılır. İşi yaparken acele etme anlamı vardır.

 

Örnek:  * Şu bulaşıkları yıkayıverin.

              * Akşam olmadan ödevlerini bitirivermiş.

              * Babam gelmeden işleri bitiriverdik.

 

d) Yaklaşma Fiili:   Fiile “-eyazmak” yaklaşma fiilinin getirilmesiyle yapılır. Eylemin henüz gerçekleşmediğini ama gerçekleşmesine çok az kaldığını anlatır.

 

Örnek:    * Elinden düşen bardaklar kırılayazdı.

                  * Kaza yapan adam öleyezdı.

                  * Ayağı takılınca elindeki tabak kırılayazmış.

 

EYLEM KİPLERİ

    Eylemlerin zaman ve dilek anlamı veren çekim ekleriyle şahıs eklerini almış şekline eylemde kip denir.

 

Kip = zaman + kişi

 

     Eylemlerde iki ye ayrılır:

               A) Haber(Zaman) Kipleri 

               B) Dilek Kipleri

 

A. HABER (ZAMAN) KİPLERİ:

 

a) Anlatılan (Duyulan) Geçmiş Zaman (-mış):Eylemin çok önce-den yapıldığını belirtir. Kişi eylemi görmemiş, başkasından duymuş-tur. Kesinlik anlamı yoktur.

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-mış

yıkılmışım

vurmamışım

almış mıyım

Sen

-mış

yıkılmışsın

vurmamışsın

almış mısın

O

-mış

yıkılmış

vurmamış

almış mı

Biz

-mış

yıkılmışız

vurmamışız

almış mıyız

Siz

-mış

yıkılmışsınız

vurmamışsınız

almış mısınız

Onlar

-mış

yıkılmışlar

vurmamışlar

almışlar mı

 

ÖRNEK:

   * Notları evde unutmuşum. (olumlu şekli)

   * Onlar dün gece köyde kalmamışlar. (olumsuz şekli)

   * Soruların hepsini bilmiş mi?(olumlu soru şekli)

   * Sen de olayları çok abartmamış mısın? (olumsuz soru şekli)

 

b) Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı):Eylemin bizzat görüldüğünü yani bilinen bir zamanda yapıldığını belirtir. Eylemin anlamında kesinlik vardır.

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-dı

bildim

kıramadım

Kıramadım mı

Sen

-dı

bildin

kıramadın

Kıramadın mı

O

-dı

bildi

kıramadı

Kıramadı mı

Biz

-dı

bildik

kıramadık

Kıramadık mı

Siz

-dı

bildiniz

kıramadınız

Kıramadınız mı

Onlar

-dı

bildiler

kıramadılar

Kıramadılar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Soruların bazılarını bilemediler. (olumsuz şekli)

   * Bu saati yerden buldum. (olumlu şekli)

   * Diktiğin ağaçlat tuttu mu? (olumlu soru şekli)

   * Elindeki malların hepsini satmadın mı? (olumsuz soru şekli)

 

c) Şimdiki Zaman (-yor):Eylemin şu anda yapılmakta olduğunu belirtir. “-yor” ekinin getirilmesiyle yapılır.

 

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-yor

düşüyorum

uyumuyorum

siliyor muyum

Sen

-yor

düşüyorsun

uyumuyorsun

siliyor musun

O

-yor

düşüyor

uyumuyor

siliyor mu

Biz

-yor

düşüyoruz

uyumuyoruz

siliyor muyuz

Siz

-yor

düşüyorsunuz

uyumuyorsunuz

siliyor musunuz

Onlar

-yor

düşüyorlar

uyumuyorlar

siliyorlar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Ahmet evde ders çalışıyor.(olumlu şekli)

   * Bizimle pazara geliyor musun?  (soru şekli)

* Bu çocuk hiç durmuyor. (olumsuz şekli)

* Sana yapılan yardımları görmüyor musun? (olumsuz soru şekli)

* Bundan sonra seni dinlemiyorum. (olumsuz şekli)

   

d) Gelecek Zaman (-ecek):Eylemin henüz gerçekleşmediğini, ileriki bir zamanda gerçekleşeceğini belirtir. İşin anlatımdan sonra yapılacağını bildirir. “-ecek” ekinin getirilmesiyle yapılır.

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-ecek

soracağım

yürümeyeceğim

yazacak mıyım

Sen

-ecek

soracaksın

yürümeyeceksin

yazacak mısın

O

-ecek

soracak

yürümeyecek

yazacak mı

Biz

-ecek

soracağız

yürümeyeceğiz

yazacak mıyız

Siz

-ecek

soracaksınız

yürümeyeceksiniz

yazacak mısınız

Onlar

-ecek

soracaklar

yürümeyecekler

yazacaklar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Hep birlikte pikniğe gideceğiz.  (olumlu şekli)

   * Bunları kimse bilmeyecek.   (olumsuz şekli)

   * Bu elbiseyi giyecek misin? (olumlu soru şekli)

   * Bunun hesabını sormayacak mıyız? (olumsuz soru şekli)

 

e) Geniş Zaman (-r, -ar):Eylemin geçmişte yapıldığını, şu anda yapılmaya devam ettiğini ve gelecekte de yapılacağını belirtir. Yani işin her zaman yapıldığını bildirir. “-r, -er” ekinin getirilmesiyle yapılır.

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-r

kırarım

yürümeyeceğim

yazacak mıyım

Sen

-r

kırarsın

yürümeyeceksin

yazacak mısın

O

-r

kırar

yürümeyecek

yazacak mı

Biz

-r

kırarız

yürümeyeceğiz

yazacak mıyız

Siz

-r

kırarsınız

yürümeyeceksiniz

yazacak mısınız

Onlar

-r

kırarlar

yürümeyecekler

yazacaklar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Küçük kardeşim erkenden yatar.   (olumlu şekli)

   * Biz bu havalarda dışarı çıkmayız.  (olumsuz şekli)

   * Bu tür yemekleri sever misiniz?  (olumlu soru şekli)

   * Yemeğin yanında bir parça ekmek almaz mısın? (olumsuz soru şekli)

 

B. DİLEK KİPLERİ

   

    Zaman anlamı olmayan eylemin yapılmasını isteme/dileme anlamı vardır. Dilek kipleri dört çeşittir:

      a) Gereklilik Kipi(-meli, -malı)

      b) Dilek-şart/koşul kipi(-se, -sa)

      c) İstek kipi(-e, -a)

      d) Emir / buyurmakipi(eki yoktur)

  

a) Gereklilik kipi  (-meli, -malı):

     Bir işin veya eylemin yapılması gerektiğini, olması gerektiğini anlatır. Eyleme “-meli, -malı” eklerinin getirilmesiyle yapılır.

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-meli

çizmeliyim

kurmamalıyım

yıkamalı mıyım

Sen

-meli

çizmelisin

kurmamalısın

yıkamalı mısın

O

-meli

çizmeli

kurmamalı

yıkamalı mı

Biz

-meli

çizmeliyiz

kurmamalıyız

yıkamalı mıyız

Siz

-meli

çizmelisiniz

kurmamalısınız

yıkamalı mısınız

Onlar

-meli

çizmeliler

kurmamalılar

yıkamalılar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Bu yemekten mutlaka tatmalısın.   (olumlu şekli)

   * Bu oyuna gelmemeliydim.  (olumsuz şekli)

   * Bu maçı almalı mıyız?  (olumlu soru şekli)

   * Bu başkanı seçmemeli miydik? (olumsuz soru şekli)

 

NOT: Gereklilik kipleri bazen cümleye olasılık (ihtimal) anlamı da verebilir.

 

ÖRNEK:

   * Bu gelen babam olmalı. (sanırım)

   * Gelmediğine göre çalışıyor olmalı. (sanırım)

 

b) Dilek-şart/koşul kipi (-se, -sa):

    İşin yapılmasının hem isteğe hem de koşula bağlı olduğunu anlatan kiptir. Eyleme “-se, -sa” ekinin getirilmesiyle yapılır.

 

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-se

yapsam

bilmesem

yırtsam mı

Sen

-se

yapsan

bilmesen

yırtsan mı

O

-se

yapsa

bilmese

yırtsa mı

Biz

-se

yapsak

bilmesek

yırtsak mı

Siz

-se

yapsanız

bilmeseniz

yırtsanız mı

Onlar

-se

yapsalar

bilmeseler

yırtsalar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Yağmur yağarsa tiyatroya gidemeyiz.   (olumlu şekli)

   * Ödevlerini yapmazsan sınıfta kalırsın.  (olumsuz şekli)

   * Bu evi kiralasak mı?  (olumlu soru şekli)

   * Bugün okula gitmeseler mi? (olumsuz soru şekli)

 

NOT: Şart kipleri bazı durumlarda istek anlamında da kullanılır.

 

ÖRNEK:

   * Ben de bunlardan biraz alsam.

   * Yarınki geziye keşke siz de bizimle gelseydiniz.

 

 

c) İstek kipi (-e, -a):

    Eylemin yapılmasının istendiğini belirten kiptir. Eyleme “-e, -a” ekinin getirilmesiyle yapılır. Kullanım alanı sınırlıdır. En çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslı çekimleri kullanılır.

 

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-e

alayım

yemeyeyim

giyeyim mi

Sen

-e

alasın

yemeyesin

giyesin mi

O

-e

ala

yemeye

giye mi

Biz

-e

alalım

yemeyelim

giyelim mi

Siz

-e

alasınız

yemeyesiniz

giyesiniz mi

Onlar

-e

alalar

yemeyeler

giyeler mi

 

ÖRNEK:

   * Ben de sizinle çarşıya kadar geleyim..   (olumlu şekli)

   * Sen de bu bilgilerden mahrum kalmayasın..  (olumsuz şekli)

   * Bu kavgayı artık bitireyim mi?  (olumlu soru şekli)

   * Bugün köyde kalmayalım mı? (olumsuz soru şekli)

                  

d) Emir/buyurma (eki yoktur):

    Eylemin yapılmasını buyruk şeklinde bildiren kiptir. Emri veren söyleyen olduğu için 1. tekil ve 1. çoğul kişisinin emir çekimi yoktur.

 

 

Şahıs

Ek

Olumlu Çekim

Olumsuz Çekim

Olumlu soru çekimi

Ben

-

-

-

-

Sen

-

bul

silme

-

O

-

bulsun

silmesin

tutsun mu

Biz

-

-

-

-

Siz

-

bulun

silmeyin

-

Onlar

-

bulsunlar

silmesinler

yakalasınlar mı

 

 

ÖRNEK:

   * Ortalığı hemen topla.   (olumlu şekli)

   * Bir daha bu eve sakın gelmeyin.  (olumsuz şekli)

   * İşçiler meyveleri toplasın mı?  (olumlu soru şekli)

   * Bize gelince çay demlemesinler mi? (olumsuz soru şekli)

 

NOT: Buyurma (emir) kipinin soru biçimi yalnızca 3. tekil kişi için kullanılır.

 

Yusuf ALTINSOY / Türk Dili ve Edeb. Öğrt.       www.edebiyatname.com

 

BİRLEŞİK ZAMANLI EYLEMLER

 

   Basit zamanlı eylemlere ek fiil (i-) yardımıyla “-di, -miş, -se” ekle-rinden biri getirilerek yapılır.

Birleşik zaman üç çeşittir:

   a) -di: hikayesi

   b) -miş: rivayeti

   c) -se: şartı/koşulu

 

                    a) HİKAYE BİRLEŞİK ZAMAN (-dı)

 

   Basit zamanlı fiillere “-di” hikaye bileşik zamanın getirilmesiyle yapılır.

 

Eylem+zaman / kip eki + di + kişi 

 

 

ÖRNEK:          *    Kazan     malı    y        -   k

                                                 1. zaman                2. zaman

                             

                         *      Bulu   -   yor   -   du   -   m

                                                             1. zaman      2. zaman

 

                               *     Al  -  acak  -    -  n

                                                     1. zaman     2. zaman

 

                       *     Sor  -  sa  -   y   -    -  nız

                                                   1. zaman             2. zaman

 

                        *     Uyu-  malı  -  y  -    -  m

                                                       1. zaman            2. zaman

 

 

                    b) RİVAYET BİRLEŞİK ZAMAN (-mış)

 

   Basit zamanlı fiillere “-miş” rivayet bileşik zamanın getirilmesiyle yapılır.

Eylem+zaman / kip eki + miş + kişi 

 ÖRNEK:         *    Tak     sa    y     mış   -   ım

                                                        1. zaman            2. zaman

                             

                               *    Kuru   -   yor   -   muş   -   sun

                                                           1. zaman      2. zaman

 

                              *    Bat  -  acak  -  mış  - ız

                                                     1. zaman     2. zaman

 

                       *    Kat  -  ar  -  mış  -  ım

                                                  1. zaman   2. zaman

 

                   

                    c) ŞART BİRLEŞİK ZAMANI (-sa,-se)

 

   Basit zamanlı fiillere “-se” şartlı bileşik zamanın getirilmesiyle yapılır.

Eylem+zaman / kip eki + se + kişi

 Örnekler: *   Yap     malı   y     sa   -   k

                                             1. zaman            2. zaman

                             

                *   Çizi   -   yor   -   sa   -   m

                                             1. zaman     2. zaman

 

                    *   Sil  -  ecek  -  se  -  n

                                       1. zaman     2. zaman

               *   Bak  -  ar -  sa  -  nız

                                      1. zaman   2. zaman

 

               *   Boya -    -  y  -  sa  -  lar

                                        1. zaman          2. zaman

 

 

EYLEMDE KİŞİ:

       Eylemde kişi, eyleme eklenen ek halinde olan zamirlerle yapılır.

 

 

Şahıs zamirleri

Şahıs ekleri

ÖRNEKLER

1. tekil şahıs

ben

- ım

aldım

2. tekil şahıs

sen

- ın

koşuyorsun

3. tekil şahıs

o

-

sürecek

1. çoğul şahıs

biz

- ız , -k

aldık

2. çoğul şahıs

siz

-sınız

koşuyorsunuz

3. çoğul şahıs

onlar

- lar

gülecekler

 

 

EYLEMLERDE ZAMAN /KİP/ ANLAM KAYMASI:

 

     Eylemin gerçekleşme zamanı ile cümlenin zaman ekinin farklı olması yani eylemin gerçekleşme  zamanının başka bir zaman ile ifade edilmesidir.

 ÖRNEKLER:

*  Ödevimi yarın bitiriyorum. ( Şimdiki zaman eki gelecek zaman yerine kullanılmış )

*  Bu öğrence her yıl okul birincisi oluyor. ( Şimdiki zaman eki geniş zaman yerine kullanılmış )

*  Kasabamızın kışları soğuk geçiyor. ( Şimdiki zaman eki geniş zaman yerine kullanılmış )

*  Bir gün adam kapısına dayanır. ( Geniş zaman eki geçmiş zaman yerine kullanılmış )

*  O adamı bulup bana getireceksiniz. (getirin) ( Gelecek zaman eki emir kipi yerine kullanılmış )

*  Bu sınıf çok değişmiş. (değişti)(Anlatılan geçmiş zaman eki görülen geçmiş zaman yerine kullanılmış)

* Mehmet soruyu bilemedi, dersine çalışmamış olacak. (olmalı) ( Gelecek zaman eki gereklilik kipi yerine kullanılmış )

*  En geç yarın bana bu kitabı getirmelisin. (getir) ( Gereklilik kipi emir kipi yerine kullanılmış )

 

 

 

 Yusuf ALTINSOY / Türk Dili ve Edeb. Öğrt.       www.edebiyatname.com

 

 

Ziyaretçiler

2293904
Bugün
Dün
Bu Hafta
Geçen Hafta
Bu Ay
Geçen Ay
Toplam
1934
4045
5979
2262368
68458
119037
2293904

İP'niz: 54.161.164.139
Server Time: 2017-02-20 13:15:24

Arama

Aksaray'da Hava

Weather data OK.
Aksaray
10 °C